HABER MERKEZİ - Kolombiya’da yaklaşık 60 yıl süren çatışmalı sürecin barışa evrilmesi, geçiş dönemi adaleti kapsamında atılan adımlarla mümkün oldu. 

 

Kolombiya Cumhuriyeti ile Kolombiya Devrimci Silahlı Kuvvetleri (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia-FARC) süreci, dünyadaki en uzun süreli silahlı çatışmalardan birinin müzakere yoluyla sona erdirilmesine yönelik önemli bir çatışma çözümü örneğidir.

 

Kolombiya, 1808 yılına kadar İspanya’nın sömürgesi olarak kaldı ve 1826’da bağımsızlığını kazandı. Liberal Parti ve Muhafazakar Parti arasındaki ideolojik ayrışmalar nedeniyle 1940'ların sonlarına doğru yoğun çatışmalar yaşandı. 1946-1958 yılları arasında gerçekleşen ve "La Violencia (Şiddet)" adıyla tarihe geçen çatışmalarda en az 200 bin insan hayatını kaybetti. 2 milyondan fazla insan ise göçe zorlandı. 

 

Çatışmalar, liberal ve muhafazakar kanadın uzlaşmasıyla son buldu. Dönemin yönetimi, tarımsal üretimi arttırmayı amaçlayan Hızlandırılmış Ekonomi Kalkınma (HEK) programı kapsamında büyük tarım çiftliklerine kapsamlı teşvikler verdi. "Toprakların verimli değerlendirilmesi" gerekçesiyle binlerce köylü topraklarından zorla çıkarılarak, kentlere göç ettirildi. 1930'lu yıllardan itibaren faaliyetlerini başlayan Kolombiya Komünist Partisi (PCC), topraklarına el konulan köylülere destek vererek, "köylü birlikleri" kurdu, kentlerde "halk cepheleri" denilen örgütler kurdu. Kırsal bölgelerde "kurtarılmış alanlar" ilan edildi. 

 

FARC'IN KURULUŞU 

 

Manuel Marulanda Velez (FARC'ın kurucusu), 1961 yılında ülkenin merkezinde kurtarılmış bölgeleri siyasi bir çatı altında birleştiren "Marquetalia Cumhuriyeti"nin kuruluşunu ilan etti. German Vargas Lleras liderliğindeki hükümet, köylülere yönelik saldırılarında başarısız oldu. ABD’den yardım istenmesi üzerine bölgeye gelen güçler, Şubat 1962'de "Lazo Planı" adı verilen kontragerilla strateji belgesini hükümete sundu. 

 

Kolombiya ordusu, 1964 yılında 16 bin askerle, 48 milisle korunan bir topluluğa saldırıda bulundu. And Dağları'na sığınan militanlar, 1964 yılında FARC'ı kurdu. Bu süreçte Küba Devrimi etkisiyle ELN (1964) ve  M-19 (1970) kuruldu. ELN, daha çok bir öğrenci örgütlenmesi olup, FARC’a göre daha kısıtlı bir taban desteği gördü. M19 da hedeflediği ilgiyi toplumda görmedi. 

 

BARIŞ GÖRÜŞMELERİNE GİDEN SÜREÇ 

 

Köylü haklarını savunan bir hareket olarak ortaya çıkan FARC, 1980’lerde güçlendi. FARC ile ilk barış görüşmeleri, Belisario Betancur hükümeti (1982-1986) döneminde oldu. FARC ile ateşkes sağlandı, ancak paramiliter şiddet ve siyasi cinayetler süreci çökertti. FARC’ın siyasallaşma girişimi olan Unión Patriótica'nın yüzlerce üyesi öldürüldü. 

 

Andrés Pastrana, çatışma dönemini barışçıl politikalarla çözüme kavuşturma vaadiyle 1998 seçimlerini kazandı. "El Caguán" olarak bilinen süreç, Pastrana'nın devlet başkanı olarak görevi devraldığı 7 Ocak 1999'da başladı ve bin 139 gün boyunca devam etti. Senatör Gechem Turbay'ın 20 Şubat 2002'de kaçırılması olayıyla süreç son buldu. 

 

Kolombiya'da 2002 yılında yönetime gelen Álvaro Uribe’nin “demokratik güvenlik” politikası çerçevesinde yürütülen askeri operasyonlar, FARC’ı önemli ölçüde zayıflattı. 2002’de 20 bin üyesi bulunan FARC, 2010’da 8 bine geriledi. Bu süreçte yoğun insan hakları ihlalleri yaşandı. 

 

OSLO GÖRÜŞMELERİ

 

Juan Manuel Santos’un 2010’da cumhurbaşkanı seçilmesi, barış sürecinde kritik bir dönüm noktası oldu. 2010-2012 yılları arasında Küba ve Norveç aracılığında yapılan gizli görüşmeler sonucunda, 2012 yılının Ağustos ayında barış müzakerelerinin resmen başlatılması kararlaştırıldı. Havana’da gerçekleştirilen müzakereler, önceki barış girişimlerinden farklı olarak sınırlı ve odaklanmış bir gündem üzerinde yürütüldü:

 

* Kırsal ve toprak reformu

 

* Siyasi katılım ve demokratik açılım

 

* Mağdurların hakları

 

* Ateşkes ve silahsızlanma

 

* Uygulama, doğrulama ve onaylama

 

Anlaşmanın birinci bölümü, çatışmanın kök nedenlerinden biri olan toprak sorununun çözümüne odaklandı. Bu çerçevede, 3 milyon hektar arazinin küçük üreticilere dağıtılması, kırsal altyapının geliştirilmesi ve tarımsal üretimin desteklenmesi öngörüldü. 

 

GEÇİŞ DÖNEMİ ADALETİ 

 

FARC’ın siyasi partiye dönüşümü sürecinde, örgüte 2018 ve 2022 seçimlerinde Temsilciler Meclisi’nde 5 koltuk ve Senato’da 5 koltuk garanti edildi. Anlaşmanın en yenilikçi yanlarından biri, Kapsamlı Geçiş Dönemi Adaleti Sistemi’nin (SIVJRNR) kurulması oldu. Bu sistem üç temel bileşenden oluştu:

 

* Gerçeği Araştırma Komisyonu (CEV): Çatışmanın nedenleri ve sonuçlarını araştırmak

 

* Kayıp Kişileri Arama Birimi (UBPD): Kayıp kişilerin akıbetini araştırmak

 

* Barış Barış Mahkemesi Yargısı (JEP): Çatışmayla ilgili suçlara ilişkin yargı süreçlerini yürütmek

 

Bu sistem, ceza adaleti ile onarıcı adalet arasında denge kurmaya çalışan hibrit bir yaklaşım benimsedi. Gerçeği "itiraf" edenler için alternatif cezalar öngörülürken, "itiraf" etmeyenler geleneksel yargı sistemiyle karşı karşıya kaldı. 2 Ekim 2016’da yapılan halk oylamasında, barış anlaşması yüzde 50,2’ye karşı yüzde 49,8 oranıyla reddedildi. Referandum sonrasında yaklaşık 2 aylık yeniden müzakere süreci başlatıldı. Revize edilen anlaşma, kongre tarafından onaylanarak 30 Kasım 2016’da imzalandı. 

 

SİLAHSIZLANMA SÜRECİ 

 

FARC’ın silahsızlanma süreci, Birleşmiş Milletler (BM) gözlemciliğinde tamamlandı. 26 Geçici Yerel Normalleşme ve Yeniden Entegrasyon Bölgesi’nde (ZVTN) gerçekleştirilen süreçte, 13 bin 202 FARC üyesi entegre olurken, 8 bin 994 silah BM’ye teslim edildi.  

 

Barış anlaşmasının imzalanmasından sonra, bazı liderler ve eski FARC üyelerine yönelik sistematik saldırılar başladı. Kolombiya İnsan Hakları Savunucuları Kurumu (Defensoría del Pueblo) verilerine göre, 2016-2023 yılları arasında 395 eski FARC üyesi öldürüldü. 

 

2023 itibariyle, hedeflenen 3 milyon hektarın sadece yüzde 15’i dağıtıldı. 

 

JEP, mağdurların haklarını ön plana aldı. Siyasi ve toplumsal yeniden entegrasyonu destekledi. Bu mekanizma, uluslararası geçiş dönemi adaleti modellerine örnek oldu.

 

Devreye konulan mekanizmalar, cezalandırmanın çatışmayı çözmediği, mağdur odaklı mekanizmaların barışın kalıcılığını sağladığı, savaşçıların entegrasyonunu sağladığını ortaya koydu. 

 

Yarın: Basklıları barışa ve çözüme götüren süreç

 

MA / Berivan Altan