WAN - Payîzava’da Urartular tarafından 2 bin 700 yıl önce inşa edilen ve dünyada tek örneği bulunan 40 değirmenden geriye bir değirmen kaldı. İşlevde olan tek su değirmeni ise, VASKİ ve kayyım yönetimindeki Wan Büyükşehir Belediyesi tarafından kente içme suyu için aktarıldığı için yok olmayla karşı kaşıya.

 

Wan'ın Payizava (Gürpınar) ilçesine bağlı Değirmendüzü Mahalllesi'nde Urartular tarafından yaklaşık 2 bin 700 yıl önce inşa edilen Kürtçe “Çil Aş”, Türkçede ise “Kırk Değirmen” olarak bilinen değirmenler yok olmayla karşı karşıya. Urartular döneminde inşa edilen Şamran Kanalı ile birlikte yapıldığı belirtilen değirmenlerdeki suyun, 1986 yılında kentin içme suyu ihtiyacı için Wan’a bağlanmasıyla faaliyetlerine birer birer son verilmek zorunda kalındı. Şamran Kanalı üzerine kurulan Kırk Değirmenler sistemi, tek bir su kaynağından çıkan akışın yaklaşık 40 değirmene dağıtılmasını ve sonra tekrar kanala katılmasını sağlıyor. Tarih boyunca tarım, un öğütme ve köy ekonomisine katkıda bulunan değirmenlerden sadece biri işlev görüyor. 

 

 

Su kaynaklarıyla bilinen Wan'da, Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (VASKİ) ve kayyım yönetimindeki Wan Büyükşehir Belediyesi, tarihi 40 değirmenin suyunu taşıyarak kente içme suyu olarak veriyor. İlçede geçimini tarımla sağlayan birçok yurttaş ise, değirmenlerin yok olmasıyla göç etmek zorunda kaldı. 

 

 

SON DEĞİRMENİ SAHİPLENDİ 

 

Mahalledeki yurttaşlara yardımcı olma amacıyla kalan son değirmeni sahiplenen emekli öğretmen Seyfettin Uçar, değirmenin bakımını yapıp, buğdayı kendisi temin ederek kepekli ekmek üretiyor. Uçar,  "40 değirmen daha önce dünyanın hiçbir yerinde görünmeyen sadece Wan’da olan bir değirmendi. Bin 800 yıl öncesinden bu tarihi kültür 2 bin 700 yıl boyunca devam etmiş. Ama bu son yıllarda Van Büyükşehir Belediyesi değirmenlerdeki suyu alıp Wan’a içme su olarak veriyor.  Bu ise, tarihi ve kültürü yok ediyor. Bir değirmen 30-40 yıl öncesine kadar bir fabrika gibiydi. Ekonomik değeri çok fazlaydı. İnsanlar o şekilde geçimlerini sağlıyorlardı. Sağlık açısından da kepekli ekmek üretimi yapıyorduk. Bu değirmenleri yok ettiler. İşlev gören sadece bir değirmen kaldı geriye. Bu kültürü, bu tarihi yaşatmak adına geriye kalan tek bir değirmeni ise ben yaşatıyorum. İstiyoruz ki devlet buna bir el atsın bu kültür tarihi yaşatsın" diye belirtti. 

 

40 DEĞİRMENDEN SADECE BİRİ İŞLEV GÖRÜYOR 

 

Tarihi değirmenlerin yok edilmeden de içme suyunun temin edilebileceğini belirten Uçar, "Urartular zamanında kalma değirmenler bunlar. Değirmenlerin suyu bir kanalda birleşiyor. Tarihte insan eliyle açılan en uzun su kanalı Şamran Kanalı idi. Şamran Kanalı da yok edildi. Emekli bir öğretmenim. 45 yıl eğitmenlik yaptım. Sağlık ve ekonomik konusunda zengin olan bu değirmenlerinin hepsi yok oldu. Eskiden insanlar geçimini bu değirmenler üzerinden sağlardı. Ama şu anda sadece bir değirmen işlev görüyor ve o da yok olma tehlikesiyle karşı karşıya" diyerek, tarihi değirmenlerin korunması gerektiğine vurgu yaptı. 

 

VASKİ ve Büyükşehir Belediyesi'nin kaynak suyun önüne bent çektiğini ve kaynak suyun bu şekilde yok edildiğini dile getiren Uçar, "VASKİ ve Büyükşehir Belediyesi buradaki suyu alıp arıtma suyu yaptı. Hiçbir yerde ana kaynaktan su alınıp şehir merkezlerine verilmemiştir. Kaynağın önüne bent çekildiği zaman yok olur zaten. Wan su yönünden zengin bir şehir, birçok yerde boşa akan sular var.  Tarihi ve kültürü yok etmeden içme suyu elde edilebilir” ifadelerini kullandı. 

 

 

'TARIM ALANLARI İŞLEVİNİ KAYBETTİ' 

 

Değirmenler işlevini kaybettikten sonra tarım alanlarının da bir bir yok olduğunu söyleyen Kırk Değirmen ve Şamran Kanalını Koruma ve Yaşatma Derneği Başkanı Erdem Güngör de, şunları belirtti: “Şuanda 40 değirmenlerden sadece bir tanesi aktif durumda. Diğerleri ise su politikalarından dolayı yok oldu. Değirmenlerimiz 2 bin 700 yıl önce Urartular tarafından inşa edilmiştir. Kırk Değirmen’e ayrı ayrı su getirmişlerdir. Kırk Değirmen’e su getirme sadece burada var ve  başka hiçbir yerde görülmeyen bir inşa. Wan Gölü’nün çekilmesine de etkisi bu su politikaları. Maalesef bu tarihi yok eden baştaki kişi ve kişiler ise VASKİ’dir. Wan’a içme suyu olarak verdiği değirmen suyunu direkt kaynaktan alarak buradaki değirmenleri susuz bıraktı. Bizim değirmenlerde öğütülen un Avrupa da kullanılması zorunlu olan bir un. Buranın unu katkısız ve çok sağlıklı bir un. Eskiden burada ekonomik açıdan bir canlılık vardı. Değirmenlerin çalışması vatandaşlar için ekonomik bir kazanım sağlıyordu. Değirmenler işlevini kaybettikten sonra çalışmaz hale geldi ve tarım alanlarının birçoğu işlevini kaybetti. İnsanlar da bundan kaynaklı ekonomi yönden zorluk yaşadı. İçme suyu için Wan’a farklı bir yerden su verilebilir. Bu tarihi yok etmelerini istemiyoruz. Eskiden buradan geçerken su sesinden ürkerdik. Ama bu suyu aldılar ve biz bunu kabul etmiyoruz. Bu değirmenlerin restore edilmesini istiyoruz." 

 

MA / Narınç Demir